Luis Jauregi «Jautarkol»

BIOZKADAK

Fitxategi hau “liburu-e” bildumako alea da,
liburu elektronikoen irakurgailurako prestatua.

Liburu gehiago eskuratzeko:
              http://armiarma.com/liburu-e

Iturria: Biozkadak, Jautarkol (faksimilea). Gipuzkoako Aurrezki Kutxa, 1975

http://klasikoak.armiarma.com/

Egileari buruzko informazioa:

       http://zubitegia.armiarma.com/egileak/00290.htm

Gazteizko Gotzai Jauna

Mateo Mujika eta Urrestarazu

Eliz-barruti ontako lenengo gotzai

Euskaldun argiari,

Españako Misio alkartasun guzien

Zuzendari erneari

Menpetasun-guraz eta maitetasunaz

ITZAURREA

       Olerki gutun au eskuetan, arkitu nindun nere adiskide batek gaur zortzi. Onek ematen zidan poza nabari nuela esaten diot: Ikus zazu au, or ikusiko dituzu olerki edo bertso bikañak euskeraz. Ark bereala:

       —«Olerki, bertso liburua, ta euskeraz? Eztet nai, esan zidan; ez batak eta ez besteak ez bai dute balio».

       —Ala irudi balitzaizu ere, artu, eskura daukazun au, etzaizu damutuko.

       —Beti gogo txarrean jasotzen ditut euskerazko bertso liburuak.

       —Baño ori zergatik da ba? Euskalerria ez al da ba ainbat bersolari berezkoak sortzen dituen erria ta erri bertso zalea? Edo zu...?

       —Ni beste edozein bezin bertso zalea naiz.

       —Orduan zergatik ez dituzu bertso liburuak nai?

       —Oietan bertso asko, baño olerki gutxi arkitzen detalako. Neurtitzak bear diran legean egiñak dira, baño idurimen gutxi ta geienean motel agertzen dutena dakarte.

       Nere adiskidearen esana, gogorregi esana badago ere, etzitzaidan itzontzikeri utsa iruditu, ta esan nuan nere kolkorako: Baño nola ordea, orrenbeste bertsolari ateratzen dan errian, olerkari orren gutxi?

       Gizon ikasietan nondik ain bakanak, bertsotarako gatzadunak, ikastaro gabetan ainbeste diran tokian?

       Korapillo auxe nai nuke askatu gure olerkari ta beren irakurleen onerako.

       Korapillo auxe da. Gure gizon ikasiak, beren ikastaroakin badirudi galtzen dutela berezko bersolarien itz-jarioa ta etorria ta baita aien irudimenaren ezatasuna ta biguintasuna ere. Ala ematen du beintzat, askoren neurtitzak begiztatzean.

       Zergatik ote da ba ori? Arrotz-izkuntzak ikastean, gerena zapuztutzeraño ez padatoz ere, onen erabilkera aztu ezpada, nagitu egiten zaielako ez ote da? Askotan baietz nago. Berezko bersolariak izketarako duten erraztasuna galtzen dutela, ez diteke beintzat ukatu. Aien ikusbegia ere galtzen dute ikasiak. Auetako askok, beste izkuntzetako olerkien joskera, esaera ta neurtitzkera ere beren etxeko soñekoz jantzi nai lukete, baño lan ori egiten gutxik asmatzen dute. Zenbait aldiz izaditik artzen dituzten irudipenak eztakite jokatzen eta oiekin beren gogoraldiak osotara irabiotzen eta josten. Eta zenbati olerkiaren neurriak berak ez ote diote iduripena lotzen, edo oberenean igartzen? Ura aldapa gora nai lukete eraman eta ezin, zearka eman bear liokete bidea, baño nondik nora ez jakin. Orrengatixe noski euskaldun ikasien artean zenbaitek bertso asko, baño olerki gutxi, nere adiskideak esan zidanez.

       Oker oiek zer bidez zuzendu litezke ordea? Nere iritzi murritza auxe da. Bi bide daude gure olerkariak beste edozein izkuntzetakoak bezin bikañak izateko.

       Gure erritarren berezko bertsoak begiztatu ta euskeraz itzegin eta euskaldun onai entzun. Gure erritarren berezko bertsoak esan dut begiztatzeko, badiralako bertso berri asko argitara emanak; baño askotan ez ain erritarrak eta ezta ere bildu gabe dauden beste asko bezin onak. Erritarren berezko bertsoak deitzen ditut ba, erritarren agoz-ago beren abestietan dauzkatenak. Eztira asko, baño bai egokiak. Geroxago emango dut oien puxkaren bat. Baita ere bertsolarien bat-bateko bertsoak ere.

       Oiek, berezko etorrian, erriaren biotzeraño sartzeko artzen dituzten irudipen berak, orra gure olerkari onen olerki gai egoki, adikor ta zabalkorrena. Oien irudipenak eta gogoraldiak nonbait errazak dira agertzeko, egokiak euskaldunaren biotza bereganatzeko; orra ba, olerkariarentzat bide ebakitzalle gaitzak, asmaketa berriak bururatu ta aien era berean azaltzeko.

       Euskal-olerkari onak bertsolari erritarrari baño naiago dio olerkari arrotzari entzun. Baño ni nago gure erritar orrengandik, bestearengandik baño ere gehiago ikasiko ote lukean.

       Bear bada norbaiti parra eragingo dio lerro auetan diotenak. Baño eztut uste oker nagoanik. Olerkaririk oberenak badu non ikasia zenbait bertso gure errian abesten diranetan.

       Ona Unanuko andre batek abestu zidan bat. Seaskan dagoan aurtxoaren eta ari eragiten ari zaion amandre edo amonaren arteko jarduna da. Iru lelo ditu:

              —Txikitxo politxua

              Norena, norena?

              —Norena izango naiz?

              Atteena ta amaena.

              —Begiak beltxak, beltxak,

              Norenak dituzu?

              —Zureak, Amandrea,

              Zuk nai badituzu.

              —Nere txikitxua ta

              Nere politxua

              Nori eman diozu

              Neri agindua?

       Amona batek aurraganako duen maitetasuna, eztakit olerki txikitxo onetan baño obeki, orren itz gutxitan bestela agertu ote litekean.

       Ona Unanu berean bidu nuen beste bat:

              Gure aurraren aur ona,

              Balio bai du Baiona;

              Baiona bere giltzakin baño

              Maitego dut gure aur ona.

              Aitari «padre, padre»,

              Sagartxuari «mantzana»

              Gure aurrari nik deitzen diot

              Nere biotzeko laztana.

       Naiz goiko ta naiz beko lelo auetan oartu gaitezke, esaera zarretan bezalaxe, aditza jan egiten duela erriak. Naiko argi geratzen baita esan nai dana, ori jan eta ere

              Txuriak eta beltxak

              Mendian ardiak,

              Zuk ere ez dituzu

              Bentaja guziak.

              Pikuaren ostoa

              Itzal egiteko,

              Ederregia zera

              Nekazaritako.

              Galantegia zera

              Gure etxerako;

              Azal guriegia

              Otz-berotarako.

       Orra gure erriaren olerki polit eta bizia nolatsu dan. Lenengoz irudi-gai bat egoki datorrena billatzen du izadiko gauzetan eta gero daka, agertzen du ain egoki adierazi nai lukeana. Zenbait erritan oraindik bada urte-berriko olerki luze bat onelako irudi-gaiaz guztia josirik dagoana. Eztira noski osotara ondo ekarriak izango, baño gure bertsolarien joera ondo erakusten dutenak dira.

       Euskaldunak aldietan gauzari itzegiñazten die, batez ere egaztiei; ta aien agotan jartzen ditu zerbait lotsa ematen dien egiak. Ori ikusi diteke Euskalerri osoan ezagutzen dan lelo onetan:

              Eperrak kantatzen du

              Goizean intzetan:

              Etzaitezela fio

              Gizonen itzetan.

       Ona beste bat Lizarragan artu nuena:

              Usua ta belia

              Mendian kantatzen:

              Iruñeko neskatxak

              ederki dantzatzen.

       Jakiña da erriaren olerkitxo auetan eta beste bildu ditezkenetan ez degula arkituko Elizanbururen olerki mamitsuen antzeko bat ere; baño euskal-olerkarien joera eta euskal-usaia dutenak egiteko errazbidea bai noski erakusten digutela. Uste dut gure olerkariak auetan ikasi dezaketela, irudipenak errazago asmatu ta sarkorrago azaltzeko bidea.

       Ontarako lagundu dezakete baita ere Bertso berriak izenarekin zabaldu izan diran zenbaitek.

       Baño geiago oraindik lagundu dezakete gure olerkari zenbaiten olerkiak, batez ere zarren artean Adema, Zaldubi ta Elizanburu lapurditarrenak, Arrese ta Beitiarenak eta Eusebio Azkuerenak alde ontakotan berririk ez aipatzeko. Gregorio Mujikakoaren «Hernaniar Ospatsuak» liburuan ere ikusi ditezke zenbait itzulketa gogoangarri. Eta guzietan zarren eta ederrena eztakit ez ote den Bereterretxen kantoria.

       Baño euskal-olerkari ona izateko, esan dugun guzia eztu naikoa gizon ikasiak. Bear du euskeraren joskera ondo ezagutu. Ta artarako esan degun bigarren gauza, au da, erritarrakin asko itzegin. Gogoan artu beren esakera ain bizi, erraz eta egokiak.

       Gaur zuen eskuetan jartzen dizutedan liburuan auxe ikusten dut. Euskal esaera, garbi baño garbiagoa; bere irudipenak argi ta erraz emanak; irudipen bat artzen du ta zearo ta osotara azaltzen du, eragozpen guzien gañetik triskatuz.

       Emen esaten deguna egiztatzeko, naikoa degu gutun onen edozein orrialde idekitzea. Lenbiziko jarri duenari eldu, ta ikusi zein argi adierazten digun bere «Bertso gaxoak!» zer bide eramango luketen, ezpalizkigu batera bildurik

emango:

              Udazkeneko aize zakarrak

              zugaitz-ostoak, ori ta igarrak,

                     lurreratzen ditunean,

              naigabe baten arantz zorrotza,

              beazunezko tanto mingotza

                     nabaitzen det biotzean.

              Or eta emen, ai!, banatuak

              dabiltzan nere bertso gaxuak,

                     laister eroiko ote dira,

              osto ori ta igar oien antzera

              eriotzaren zulo-leizera

                     ai!, ta illobiko illundira?

              Bidezkariak lore zimela

              artu ta gorde oi dun bezela

                     oroigarritzat bidean,

              ez ote ditu nere bertsoak,

              biotz-bideko lore gaxoak,

                     iñork gordetzen etxean?

              Bertso gaxoak! egun-sentian

              jaio ta laister arrats-aldian

                     ilko diran loretxoak...!

              Bertso gaxoak! ustekabean

              kabirik gabe t'elur-gañean

                     jaio diraden usoak...!

       Osto ori, lore zimel eta usokumeen irudipenak eztitu olerki orren azkeneraño uzten; oiek ematen diote bere gogoraldi osoa guganatzeko era. Auxe bera egiten du «Maitasun-indarra» olerkian izarren irudipenarekin:

              Bart arratsean izarretara,

              ama, begira nengoan,

              ta izar bat atzo bestetan baño

              argitsuago zegoan.

              Orain jakin det, izarrai beira

              bart ni nengoan bezela,

              nitzaz oldozten, izar berari

              ama, begira zeundela.

              Izar berari, ama, begira

              naigabez zauden gauetan...

              bera izango da gure ezti gaia

              bion naigabe neketan.

       Alditan bere gogoraldiak gertaera ezerezenetatik artzen ditu egarako bideak eta irakurlea esnarazteko gairik ederrenak. Onela dakusgu «Aizkorriren oñetan» izena eman dion olerkian:

              Illundu dira Euskalerriko bide guziak...

                     ez degu goian euzkirik:

              auts-bean dago biotz-su-garra, ta itxaropena

                     ez degu beste argirik.

              Alaitu zaitez, ene biotza, t'ekin kantari

                     guziok lotan daudela,

              ollar arroak ernai ta tente gauan erdian

                     ekin oi duan bezela.

              Gauean gaude, ta agian iñork, iñork ez ditu

                     entzungo nere bertsoak...

              Ez ote ditu noizpait egunak zabalduko, ba,

                     guganontz bere besoak?

       Aldietan zorrotza da bere luma, ta irudipenik atsegiñenetatik badaki gogoraldirik ukigarrienak ateratzen. Begiraldi bat emaiogun «Aitonaren otoitza»ko sailtxo oni:

              «Ire begitan daraman, neska,

                     udako gauen argia,

              ta ire ezpaiñetan, basoetako

                     marrubiaren gorria.

              Udabarriko egunabarren

                     garrak, ire betartean...

              Begi guziak beti ireganontz

                     igande-arratsaldean...!

              Ez baditen, ba, oiek ikusten

                     nik bezela, ire biotza:

              ire barrengo beazunezko

                     itsaso nastu mingotza...!

       Gaiak eskatzen dionean badaki xamur eta gozo izaten ere. Alaxe ageri zaigu len aipatu degun «Maitasun-indarra» zaionean, «Jesusen Biotzari» delakoan:

              Egan dijoaz usotegirontz

                     egan dijoaz usoak

              Ta Zure Biotz barrura doaz

                     maite zaituzten gogoak.

              Beti idekita zabal-zabalik

                     usotegiko leioak

              Ta Zure usotxo ega motz onek

                     ezin aruntz jo gaxoak...!

              Ai onek ere, Jauna balitu

                     aiek dituzten egoak...!

       «Aingerutxoak» izena duenean xamurrago besterik ezta:

              «Aingerutxoa zer dan diozu?

                     Enetxu! ori galdera!

              aingerutxoa, ene kutuna,

                     angerutxoa zu zera».

       Aldietan azkeneraño izkutatu egiten du irakurleari geienik eragingo dion irudipena; eta bi itzetan josten du bere gogoraldi guzia. Ikusi «Bai Erri gaxoa» deritzaionean:

              Euskal-Erria Euskerik gabe...

                     bai Erri gaxoa...!

              Masti orritsu ederra baña...

                     matsik gabekoa,

              Loretegian il eta agortu

                     dan iturritxoa...!

       Egia da, bakanetan bada ere, laburpenen bat edo beste ematen diela itzei, baño izketan ere noiz-nai egiten direnak.

       Arana ta Goirik ez ditu ontzat ematen oiek, baño gure olerkari zarrak ere zenbait aldaketa eta luzapen ematen zioten itzai neurrirako obeki zetorrenean eta gaur bertan Oxobi eta Barbieren olerki ikusgarrietan ere oartu gaitezke gure liburu onek dakazkien laburpen berdin-berdinak dagiztela berak ere.

       Liburu onen egilleak olerkitarako zakarren kemena ta etorria gazte-gaztetandik ezagutu genuen gure zorionez. Bere gogo ori zerbait piztu ere bai noski, gure Irugarrengo Prantziskotarra azaldu ta laxter. Orduan oraindik amasei-amazazpi urteko mutil gaztea, Comillasko Jesusen Lagundiko Ikastetxean ari zan Apaiz ikasgoa egiten. Aldizkari ortan eman zituen bere lenengo olerkiak.

       Geroztik bere luma ezta erdoitu. Urteoro-urteoro olerki sail bat biali digu Zeruko Argiarako; eta euskerazko aldizkari, astekari ta egunkariak ere onen olerkiaz pozik jantzi dituzte beren orrialdeak noizbeinka; Euskal-Esnalearen sariketan sartu dan aldioro garai atera dira onen olerkiak.

       Au guziagatik etzen bidezkoa ainbat olerki an-emen sakabanaturik ibiltzea. Ona ba, artu ta irakurri. Zuri ere, nere len aipatutako adiskideari esan niona dasaizut, etzera damutuko.

Iruñan, 1929ko Ilbeltzaren 30ean

Intzar Damaso An. O. M. Cap.

BERTSO GAXOAK...!

Udazkeneko aize zakarrak

zugaitz-ostoak, ori ta igarrak,

       lurreratzen ditunean,

naigabe baten arantz zorrotza,

beazunezko tanto mingotza

       nabaitzen det biotzean.

Or eta emen, ai! banatuak

dabiltzan nere bertso gaxuak,

       laister eroiko ote dira,

osto ori ta igar oien antzera

eriotzaren zulo-leizera

       ai! ta illobiko illundira?

Bidezkariak lore zimela

artu ta gorde oi-dun bezela

       oroigarritzat bidean,

ez ote ditu nere bertsoak,

biotz-bideko lore gaxoak,

       iñork gordetzen etxean?

Bertso gaxoak! egun-sentian

jaio ta laixter arrats-aldian

       ilko diran loretxoak...!

Bertso gaxoak! ustekabean

kabirik gabe t'elur gañean

       jaio diraden usoak...!

Argi-unetan nere gogoak,

sortu zinduzten nee-semetxoak,

       atozte danok nigana!

irten ziñazten etxe onetan

ba dago oraindik, bazter oietan

       ez dagon muiñ ta laztana.

Bizi nerekin nere kolkoan,

amets alaien kabi beroan,

       elurra ari dan artean...

Nork esan, zuek egunen baten,

piztuko berriz ote ez zeraten

       biotz au iltzen danean?

Nere ametsen argi-dirdira

diran bertsuok, ilko balira

       danok batean nerekin,

ene biotza, ez du ajola...

bertso berriei bizitz-odola

       ematen, orain lez, ekin.

Zure barrengo poz-naigabeak,

burrukak, naiak, amets ta usteak

       berriz irauli bertsotan...

Gure atsegin ta poz bizia,

gure barrendik seme berria

       jaio ta arturik besotan!

Orixe dira nere bertsoak:

nere barrengo seme gaxoak,

       nere biotzan zatiak;

Zeru-bidean doan biotzak

diozkan otoitz, burruka-aiotsak,

       negar, asmo t'eskariak.

Artu ta gorde, adiskidea,

bidezkariak bide-lorea

       gorde oi duan bezela:

agian zure biotz barruan

mardulduko da, gaur zure eskuan

       daukazun sorta zimela

AITONAREN OTOITZA

Pipa erretzen exeita zegon aguretxoa

       Besper'ondoren eliz-aurrean:

dantzara doan illoba Malen andik digaro

       ta aitonak dio bere artean:

«Ire begitan daraman, neska,

       udako gauen argia,

ta ire ezpaiñetan, basoetako

       marrubiaren gorria.

Udabarriko egunabarren

       garrak, ire betartean...

Begi guziak beti ireganontz

       igande-arratsaldean...!

Ez baditen, ba, oiek ikusten

       nik bezela, ire biotza:

ire barrengo beazunezko

       itsaso nastu mingotza...!

            * * *

Eta txapelan pipa gordeta

       Jaungoikoaren etxera...

Bere illobatxo txoruan alde

       negarrez otoitz-eitera

NERE ERESIA

Umetandikan

nekin daramat

eresitxo bat

biotzean:

udazkeneko

illuntze baten

nabaitu nuan

barrenean.

Itzez jantzitsa

azaldu nairik

ekin det baña...

alperrikan.

Nere barrendik

irten nai ez du,

an bizi nai du,

bakarrik an.

Antxe bakarrik

abestu nai du

nere barrengo

eresiak:

netzat bakarrik

izango diran

itzik gabeko

olerkiak.

Olerkariak

betzat bakarrik

gordeta dauzkan

olerkiak:

abestu nai ta

itzez abestu

ezin zituan

abestiak.

Eresi ori

zer dan neonek

ezin esan det

bertsoetan;

bakarrik esan

agian leike

aingerutxoen

izkuntzetan

Itxaropenak

bezela goruntz

egan nai luken

nai samiña;

biotzak beti

musuka bekin

euki nai luken

atsegiña.

Nere barruan

berez sortuta

jaio dan lore

usaiduna;

nekin bizi ta

nekin ilko dan

amets alaia

eta illuna.

Udaberriko

Ugunabarran

antzeko argi

gogozkoa,

ta illuna, negu

gorrieneko

gau edurtsuen

antzekoa.

Ezerk asetzen

ez dun alako

barrengo gose

zerukorra;

irudimenak

laztandu nai ta

ezin dun amets

illezkorra.

Edertasunak

biotz-barruan

sortzen oi duan

egarria...

orixe da, ba,

ta askoz geiago

nere barrengo

eresia.

Ez zaitez, arren,

iñoiz ixildu,

ene eresitxo

euskalduna,

orain bezela

beti izan zaitez

netzat eztia

ta laguna.

Zu izango zaitut

bizitz-gauetan

maitasunezko

illargia;

nere biotza

izango zaitzu

seaska bero

ta illobia.

Biok, ba, ixilik

poz-naigabeak

esan ditzagun

bat-batera...

Nere biotza

iltzen danean

zu ere bertan

ilko zera

LOTSAGABEA...!

Nolatan pozez nere aurretik

       igaro zera,

zuriz jantzita, mendi-usotxo

       baten antzera?

Nolaz zuk pozez daramakezu

       ene, ziñetan,

zitori-sorta zuri-zuria

       zure eskuetan?

Zitori-sorta zure eskuetan...!

       Lotsagabea,

nere aurretik, arren, laisterka

       alde zaitea...

BERGARAKO JESUS GURUTZETUARI

                     Euskal-Esnaleak 1926ean saritua

Atoz, Bergarara, atoz,

euskaldun zintzoa,

zugatik ia illean

ara or Jainkoa...

Atoz, gurutz-albora

negarrez gaxoa.

Besoak zabal-zabal

zure zai, begira:

bere lau zauri oiek

zuretzako dira...

Ia itzali da bere

begien dirdira...

Il baño len, ai Jesus!,

beira zure Errira.

Jesus, Zugandik urrun

ai!, ibilli gera,

kabitik iges dagin

txorian antzera...

Orain Zugana gatoz

Zure gurutzera...

Gure maitasun-kabi

beroa Zu zera.

Oñazez, ai!, josirik

gurutz latz orretan,

ta alare Aitarekin

gure alde izketan...

Iñork ez gaitu, Zuk lez,

maite ain benetan...

Gure biotzok gorde

Zure zaurietan.

Zugan bakarrik dago

zorion-eztia,

Zu zera-ta Zeruko

zorun-iturria...

Zugandik urrun, berriz,

itxaso nasia...

Asetu Zuk, ai!, gure

Zorun-egarria

UMETXO BATEK BERE ZERUKO AMARI

Ama, zergatik, ai!, ote daude igartuak

atzo or nik pozez jarritako loretxuak,

       lore mardul-usaitsuak...?

Buruak makur, illotzik orain begira...

Nere loreak, Amatxo, oiek ote dira?

       Amatxo, oiek ote dira?

Amaika bider goiz-goizetikan alaiki

soro ta zelai oiek biltzen naiz ibilli,

       oiek biltzen naiz ibilli!

Eta bai pozez nintzala, Ama, etxeratzen,

sortatxo aiek Zutzat zirala pentsatzen,

       Zutzat zirala pentsatzen...!

Ama, zergatik ote daude, ba, igartuak

atzo or nik pozez jarritako loretxuak,

       lore mardul-usaitsuak...?

       Olaxe nion

       nere artean

       nere loretxo

       lirañak

       Zure alboan

       Ama, ikusirik

       buruak makur,

       igarrak.

       Ta bat-batean

       aingerutxo bat

       nere aurrean

       jarririk,

       begi maitetsu,

       Zeru-irriparrez

       auxe esan zidan

       maiteki:.

       «Iñoiz igarten

       ez diran lore

       lirain-ederrak

       nai-ituzu?

       Ara, ba, ugari

       zure biotzan

       sortzen ta aunditzen

       zaizkitzu».

       Zeruratu zan

       aingerutxoa,

       ta nik, Amatxo

       geroztik,

       aren miñaz miñ

       atera ditut

       loreok biotz-

       -mamitik.

       Tori, Zuretzat...

       Begira zenbat

       maite zaitudan,

       Amatxo...

       Orain sorta bat...

       Beste bein, Ama,

       ekarko izkizut

       gehiago.

OSTIRAL-SANTU

Egan dijoaz txio ta txio

enarak mendi-aldera,

ekaitz aurretik erori oi dan

odei beltzaren antzera...

Jaunak deadar aundi bat dagi

ta makurtu du burua...

Deadar-dagi lurrak, ta lotsaz

itzali da euzki-sua...

Ixil-ixilik menditik bera

enarak egan dijoaz,

arantza bana daramatela

bakotxak bere mokoaz...

Ixil-ixilik Gurutz-albotik

datoz biotz maitaleak...

Jaunai kenduta zenbat arantza

dakarzkiten, ai!, gordeak!

Nork euki leizken beren egoak!

Nork izan beren biotza,

beren eztiaz eztitutzeko

Jaunan naigabe mingotza...!

AMONATXOA... ESKEAN

               I

Erriko elizaren ate-ondoan

amonatxo bat dago egun osoan.

Buruan zapi beltza ta ille zuria,

begitan... itzalita bizitz-argia.

Esku dardaritsuaz beti eskean,

baña otoitza beti bere ezpañean;

otoitza ta irri-parra bere ezpañetan,

Jainko-maitetasuna, biotz-zañetan.

Berak esanda dakit bere bizia:

bizitza illuna, odei beltzez josia...

Zazpi semedun ama errukaltsua,

berrogei urte eskean, ta ogei itsua.

Senarra gaiztoa ta seme mozkorrak:

biotzean negarra, etxean zorrak...

Alaz ere otoitza, bere ezpañetan,

Jainko-maitetasuna, biotz-zañetan.

Geroztik ezin aztu amonatxoa,

geroztik ezin uka limosnatxoa;

geroztik dakit zenbat gure Jainkoak

maite ditun eskale onen gogoak;

geroztik dakit nola beazun-pean,

eztia arkitu neiken nai dedanean...

               II

Erritik urrun, ixil-ixilik

       kanposantua...

Antxe aztuta txoko batean

       amona itsua...

Zurezko gurutz txiki bat baizik,

       gajoak ez du:

ara negarrez oraindik iñor

       ez zaio eldu.

Bai...! Eguzkia mendi-tartetik

       sartu danean,

ikusi oi da noizpait apaiz bat,

       obi gañean

auzpez jarrita, Zerurontz beira,

       otoitz-luzean...

NEKAZARI GAXOA...!

Lurra goldetzen ari da

       nekazari gaxoa,

ta izerdiz ta negar-malkoz

       lurra bustitzen doa:

illun-illun arpegia,

       illunago biotza,

barruan sartuta dauka

       nunbait ezten zorrotza.

Aida Gorri...! Aida Motxa...!

       dio malko-tartean:

ta goruntz begik jasota,

       otoitz dagi noizean;

geldi-geldik baserrira.

       Beira dago bestetan...

Ai...! Bere naigabe-miña

       zorrotza da benetan...

         * * *

Bere soroan erne da

       erein zuan artoa,

baño iñun ikusten ez det

       nekazari gaxoa.

Baserria ixilik dago,

       larrez josirik lurra,

ta katea apurtu nairik

       zaunga-zaunga zakurra.

Bertako amonatxoak

       esan dit gaur goizean:

Seme zarrena il zioten

       moroak gerratean...

Geroztik ez zuan onik

       ez etxe t'ez lanean...

Bera ere, ai... naigabez...

       il zaigu azkenean

BAI ERRI GAXOA...!

Castilla-aldetik Euskal-Errira

       natorren guzian,

naigabe illun bat sortzen zait beti

       biotzan erdian.

Ai!, gure Euskera t'oitura zarrak

       igesi dijoaz...

Bildur naiz laister ez ote geran

       aztuko Jainkoaz.

Geok, Euskera t'oitura zarrok

       uxatzen ai gera,

txori lapurrak garitik uxa

       oi diran antzera.

Baña, zergatik? Zergatik ote,

       ene Jaungoikoa?

Noletan ote nai degu galdu

       gure izen zintzoa?

Euskal-Erria Euskerik gabe...

       bai Erri gaxoa...!

Masti orritsu ederra baña...

       matsik gabekoa,

Loretegian il eta agortu

       dan iturritxoa...

GURE ERRIA

Basetxe zuri

ta alaiak an-or

muño ta ibar zabaleran,

an-or larrean

etzanda dauden

arkume zurien eran;

mendi goi-goian

laño tartean

arrizko artzai-txabola,

ta mendi-zear

su-gurdi beltza

ke ta garra dariola;

etxe pilla bat

alkarren gainka

eleiz-nagusi ondoan,

umeak egon

oi diran eran

beren amaren alboan;

nun-nai jauregi

eta tximini

luzedun ola lantsuak,

ta tximiniok

baño gorago

gure eleiz zarren buruak.

T'erriok zaintzen,

artzaiak bere

artaldetxoa bezela,

mendi sendoak

beren tontorraz

ortzea jotzen dutela.

MAITASUN-INDARRA

                     Nere amari

Bart arratsean izarretara,

    ama, begira nengoan,

ta izar bat atzo bestetan baño

    argitsuago zegoan.

Aren argi txit zoragarria!

    Aren dirdits maitakorrak!

Urruti dagon semearentzat

    bai dirdits osasunkorrak...!

Zergatik atzo, ba, ote zegon

    argitsuago izartxoa?

Zer dala-ta atzo aruntz begira

    pozten zan nere gogoa?

Nolaz barruan nabaitzen nuan

    atsegiñaren eztia...?

Maitasunaren indar goitarra,

    biotz aulen sendakia...!

Orain jakin det, izarrai beira

    bart ni nengoen bezela,

nitzaz oldozten, izar berari

    ama, begira zeundela.

Izar berari, ama, begira

    naigabez, zauden gauetan...

bera izango da gure ezti-gaia

    bion naigabe-neketan

POZ-AGURRA

                     Nere amari bere egunean

Artu, amatxo, artu gaur pozez

    nere poz-agur goria:

bertan su ta gar dijoakizu

    nere biotz-su bizia.

Txikitandikan zugandik urrun,

    an-emen, Jaunak nerama;

baña gaur nere biotza igesi

    zuganontz doakit, ama.

Artu, zeorrek zere asnasez

    piztu zidazun biotza:

bere su orrek urtuko al du

    ai!, zure urtien izotza

ZERGATIK?

Bere ezpañetan Jaunak jarri zun

marrubi mardul-mardulenaren

       gorria

ta algara alaia ta irribar gozo

beti zerion iturri bizi

       bizia.

Bere bi begi urdiñ aietan

Andaluziko ortze urdiñaren

       urdiña...

ta Murilloren aingerutxoen

antzera berriz, bere arpegi

       sorgiña...

Zergatik bere biotz-barruan

inpernu beltzak jarri ote du

    aiñ beazun beltz-zikiña...?

BIZITZ-MENDITARRA

Ebro-ibaiaren

ertzean nago

nere mastian etzanda

esker-aldean

Haro ospetsua

eskuira, berriz, Miranda.

Artaldetxo bat

an-or etzanda

ausnartzen nere ondoan:

ibaitik aruntz

su-gurdi beltza

bide zurian alboan.

Ebrotik onuntz

erri txiki bat

muñotxo baten gañean,

bere etxe zarrak

alkarren gainka,

eleizaren bazterrean.

Antxe bizi naiz

paketsu ta alai

baserritarren antzera,

nere etxetikan

eleizatxora,

mendi-goitik ibarrera.

Masti gazte bat,

ibai ertzean

badet neonek jarria,

mendian beste

zar bat ere bai

mats beltzez dana josia.

Etxe-alboan

baratzatxo bat,

baratzatxoan txabola,

uda-arratsalde

beroenetan

maite oi dedan kaiola.

Arzulo baten

upel bat ardo

otza, elurra lakoa,

ta mandioan

garagar, gari,

lur-sagar eta lastoa.

Artzaia naiz ni

ta artzaintzan nabil

orain iru bat urtean;

lareun bat ardi,

bildots, arkume

baditut nere mendean.

Ardi galduak

billatzen ekin,

sendatu gaxo diranak,

gaiztoenak jo,

goiz-goizetikan

eraman larrera danak;

 Sakote zarra

zintzilik artu,

eskuan berriz makilla,

ta ibartik zear,

mendian gora

ekin otsoaren billa;

Arratsaldean

exeri lasai

mendiko zelai epelan,

edo ardiei

begira, egin

nere mastian zenbait lan;

Bestetan, berriz,

poz-naigabeak

bertsotan barrendik bota,

ala bat-batez

ardi motelak

esnatu txistoa jota...

Au bai bizitza

atseginkorra...!

Bakartasun paketsua...!

Bakartasuna,

zu zera Goiko

zorionaren kutsua!

Nolaz geienak

naiago dute

zu baño guda naspilla?

Zugandik urrun

nola dabiltza,

gaxook zorion-bila?

Emendik jun zan,

or bean dago

gizon gaizkille-andurra;

pake izateko

guk aski degu

Jaunai diogun beldurra.

Txiro baña alai,

naikerik gabe,

beti Zerura begira...

Atoz, nerekin,

zorion-zale,

atoz, gaur nekin mendira.

Emen poz-eztiz

beteko zaitzu

miñez daukazun biotza;

mendi onetan

urtuko zaitzu

barruan dezun izotza.

Emen berriro

maiteko dezu

ia aztu zaitzun Jainkoa

t'entzungo dezu

poza darion

Aita Onaren mintzoa.

Jaun Onak bekit

urte askotan

nere bizitz menditarra;

ez da neretzat

or beko griñen

naikeri-itsaso zakarra.

AITONAK BERE ILLOBATXUARI

Menditik bera errira zoaz...

       Gaxoa!

Egan egin nai utzirik kabi

       beroa!

Egan egin nai t'oraindik motzak

       egoak...

Zelako poza txorien etsai

       gaiztoak!

Atoz, Garbiñe, atoz, niganontz,

       laztana;

exeri emen t'entzun aitonan

       esana.

Errira zoaz... maitasun billa

       agian?

Etzera danen erregiña, ba,

       mendian?

Udaberriko lore mardula

       nun dago

jaiotiko lur gozoan baño

       pozago?

Gaztea zera, ez dezu ikusi

       ludia

sapelatz beltzez, suge ta piztiz

       josia.

Egan bazoaz, sapelatza antxe

       gañean,

t'oñez bazoaz, sugeak bide-

       ertzean.

Ziñez gogorra dala badakit,

       maitea,

barrengo amets jaioberriok

       iltzea.

Bañan zuk azten baituzu zure

       bularrez,

laister mendira, nigana zera

       negarrez.

Iñoiz ez dezu, Garbiñe, ikusi

       kaiean

itsas-ontzia sartzen ekaitza-

       ostean?

Alaxe dator biotza ekaitz-

       ondoan,

miñez josirik, pozarik gabe

       gogoan.

Zer da atsegiña? Ordu bateko

       eguna.

Ta zoritxarra? Negu-gau luze

       t'illuna

Ta edertasuna, zer da, Garbiñe

       maitea?

Egun bi diraun udaberriko

       lorea.

Orra egia, naiz izan egi

       minkorra:

autsa ta kea, gero eriotz

       gogorra...

Ori, Garbiñe, ori da gure

       bizia...

Zeorrek laister esango dezu:

       Egia!

Orain ez, gero zure ametsok

       barruan,

zoritxar aize beltzak itzali

       orduan.

Amets-tartetik dakusulako

       guzia,

orain zuretzat dana zorion ta

       argia.

              * * *

Zoaz, ba, zoaz, sartu zaiz erri

       aundian:

zorion izan, zurea ez dan

       kabian.

Zoaz bai, sartu pozez itxaso

       nastuan...

Bañan kaierontz ekin, ai!, ekaitz

       orduan...

JESUSEN BIOTZARI

                     «Quis dabit mihi pennas sicut columbae...»

Egan dijoaz usotegirontz,

egan dijoaz usoak,

ta Zure Biotz-barrura doaz

maite zaituzten gogoak.

Beti irikita zabal-zabalik

usotegiko leioak...

ta Zure usotxo ego motz onek

ezin aruntz jo gaxoak...!

Ai!, onek ere, Jauna balitu

aiek dituzten egoak...!

Orduan, ziñez, lagako luke

errekaldeko zelaia,

ta ain maite duan oraingo bere

usotegitxo alaia.

Utziko luke, ziñez, alako

mirua dagon basoa,

ta paga-usoak bildu oi diran

mendiko iturritxoa.

Amaika bider Zure Usoekin

abiatu da Zugana...:

Ai!, ler eginda bela bidean

gelditu bear, au lana!

              * * *

Egan dijoaz Usotegirontz

egan dijoaz Usoak...

Ai!, onek ere, Jauna, balitu

aiek dituzten egoak...

ASISKO ESKALEA

Eskale bat zan: eskale baten antzera bizi

erririk-erri eskean;

t'eskale gaxo baten eran il, bere semetxu

eskale gaxo-tartean.

Baña, maitasun-usai gozoa beti darion

eskalearen izena,

urtetik-urte argitsuago, eguzkia lez,

ludi guzian barrena...!

Nolaz, ba, mundu aztukor ori ezin aztu da

Asisko Eskaletxoaz?

Noletan urte t'eunkiak junda, asetzen ez da

bere izen-usai gozoaz?

Mundu guziak zutik jarrita txalotzen zaitun,

ene Prantzisko mamia,

nola ixilik gaur egon ziteken ain maite zaitun

euskaldun olerkaria?

Zure oinpean mundua artuta, gurutz gogorran

josi zinduan Jainkoak...

Argatik zaude, Jesusen eran beartsuen zai,

beti zabalik besoak.

Maitasun-ezaz ia il-zorian zegoan, ai!, Zuk

ain maite zendun mundua:

eta il ez zedin, Jaunak garretan jarri zizuan

biotz-barrenean sua.

Argatik beti zure alboan goritzen ziran

izotz antzeko biotzak:

argatik beti zure aurrean lore biurtu

oi ziran arantz zorrotzak.

Gabetasuna zan zure emazte maitagarria

izakiak, zur'anaiak;

neke t'oñaze gaitzenak ere, zuretzat beti

atsegiñezko eztaiak.

Zure alboan, lore pollitak pozez dardaraz.

Kantari, berriz, txoriak...

Zu baño anai maiteagorik, ez dute ezautu

izar, illargi t'euzkiak.

Zu baño gizon maitagarririk, munduak berak

ez du ezautu bat baño:

maitasun-mallan, igo zera zu gizona emen

igo liteken garaño.

Argatik ez da zure izenaren dirdist bizia

gizalditan itzaliko:

Kristorekin Zu bat egin ziñan, ta zure izena

Kristokin dago betiko

Kristo gurutzan dakusdanean, Zu ere bekin

ikusten zaitut baturik.

Biok ai!, bizi nere barruan, nere biotza

maitasun-garrez urturik.

Zure neke ta naigabe gaitzez, gurutz-albora

ekarri zendun gizona;

orain otoitzez egizu ori, jakin dezan beiñ

an dagola zoriona.

Arren, begira, begi maitetsuz mundu eroai...

Kupitu Euskal-Erriaz...

Eror-zorian dagon Elizai, eutsi gaur ere

zure maitasun biziaz.

Zuk eta Jaunak maite dezuten euskera ere

ara or doi-doi gaxoa...

Gaxoen lagun ai!, zeran orrek, beraren alde

agertu zure besoa.

Aita Prantzisko! begira azkenez maitasun biziz

zure olerkariari:

Zuk lez, eriotz anai maitea laztandu dezan

Zerura beira kantari.

                            Altzo 1926ko Urrillan

ITSASALDEAN

             I

Itsas-barrura euzki gartsua

       sartzera doa...

Dirdiska, berriz, sutan bezela

       dago itsasoa.

Arratsak bere estalki beltzez

       artu du lurra...

Oraindik ere mendi-goi-goian

       dirdist elurra.

Kaiera dakar bultzaka aizeak

       aiz-ontzitxoa...

Bertan negarrez kaiera beira

       ama gaxoa.

Magal beroan illotzik dauka

       alabatxoa

zuriz jantzita lore-tartean...

       Ama gaxoa!

Ontzi-mutillak beltzez jantzita

       bere aurrean:

zapi aundi bat beltz-beltza, berriz,

       ontzi-gañean...

             II

Itsas-ertzean ixil- ixillik

       illen erria:

arrizko gurutz baten azpian

       bere illobia,

lore gorri ta zitori zuriz

       dana josia.

Ementxe datza neskatil garbi

       maite-maitea;

lokatz-artean iñoiz zikindu

       ez zan lorea.

Zeruan dago... Ez egin negar,

       irakurlea.

             III

Ara, illargiak maiteki dirdist

       dagi itsasoan...

Begira an, andre beltzez jantzi bat

       itsas-ondoan.

Ara... Badator kanposantura

       ama alarguna...

ai! arkitu du ber'alabaren

       obi kutuna.

Obi-gañean negarrez dago...

       Zergatik negar?

Zeru urdiñean begira dirdist

       orrenbeste izar.

Ama gaxoa, zure negarrok

       alperrik dira:

ara Iziartxo, aingeruekin

       izar-tartetik zuri begira...

ARTZAITXOA

              I

Menditik dator artzaitxoa

negar ta negar gixaxoa;

bildots ta ardiak bitartean

mendian goian jolasean.

Muñotan urtu da elurra,

t'eguzki-jantziz jantzi lurra,

zelaiak lorez josi dira,

guztiok igo nai mendira...

Eta negarrez artzaitxoa

menditik bera nolaz doa?

Zer du gaxoak, zer ote du?

Ardi maitea nunbait galdu?

Ala bat-batez ardokian

otsoa sartu bart, agian...?

Ara... Euzkiakin bat-batera

bi artzaintxoen txabolera

bi aingerutxo zuri-gorri

egunabarran gaur etorri,

ta gaxo zegon artzaitxuak

ikusi ditu aingeruak,

ta iruok egan egiñez

igo Zerura atsegiñez.

Ez izan nunbait ludia

aingeruentzat egokia...!

              II

Menditik dator artzaitxoa

negar ta negar gixaxoa...

Bestea, berriz, artean,

aingeruekin jolasean...!

MALENTXU

              I

Malentxu ederra alaiki

gurasoekin bizi zan

       basetxean.

Ura lako langille bat

artuko zuten amaikak

       bere etxean.

Igande ta jai goizetan

bere amakin jeisten zan

       eleizara,

ta meza entzun ondoren

pozez bere amatxokin

       mendiara.

Baña beiñ amari dio:

«Ama, errian zein ongi

       bizi dian;

gu baño obeto bai noski...

Gu beti lanean zelai

       ta mendian».

Au entzun-eta, aitonaren

begi legor zar aietan

       zenbat negar...!

Ama diru-zalearen

ezpaiñ gazteak ostera,

       irri ta par.

              II

Il zan aitona ta jun zan

errira Malen ederra

       diru billa.

Baña amak etzun dirurik

jaso, ta gañera galdu

       neskatilla.

AURTXO BATEK MARIARI

Lore zalea zera,

    ene Amatxo?

Orra, bada, zuretzat

    iru sortatxo:

iru sortatxo txuri,

    gorri ta ori...

Zuretzat bildu ditut...

    Amatxo, tori.

Zuretzat oiek biltzen

    zelaitik-zelai

ibilli naiz gaur, Ama

    pozez eta alai:

t'ederrenak artuta

    nator Zugana...

Beroikin artu nere

    muiñ ta laztana

Loretxu oiek ortxen

    zuri begira

beti egon, ta pozez

    ortxe ilko dira...

Loretxu bat nai nuke

    izan nik ere,

ez eiteko Zugandik

    alde beñere.

Gaizto asko omen dira

    bazter oietan...

Beti maiteko zaitut

    nik bai benetan.

Zurekin bizi beti,

    beti Zu maite...

Nere Ama kutuna

    beti izan zaite.

Gaurtik, Ama, zuretzat

    nere bizitza,

Zutzat nere biotza

    et'eriotza

ITXAS BAZTERREAN

BIZITZA TA ERIOTZA

                     Euskal-Esnaleak, 1923gko. sariketan

                     lenengo sariz saritutakoa

Eguzkia iya illean

itsasoai musuka...

    illunabarra...

Aitzak itsas-ertzean

astindutzen, orruka

    itsas zakarra...

Txistuka eldu dira

arrai biziz beteta

    itsas-ontziak...

Ori poza! Begira

kaian dantzan ume ta

    gazte guztiak.

Kai bertatik orduan

lurrin-ontzi arroa,

    jendez beteta,

txistuka, illun zijuan,

amets beltz bat lakoa,

    Ameriketa.

Negarrez kai-aldera

zuzendurik begiak

    ontzi gañean...

Baña ontzia aurrera...

Deadarka guziak

    itsas-ertzean.

Ara, ontzi arroa

sartu da su ta garrez

    itsas nasian...

Etxera andre gaxoa

kai-aldetik, negarrez

    bide guzian.

Bestetzuk bitartean

kaian t'ontzian alai

    dantzan t'ojuka...

Eguzkia iya illean

gorri-gorri itsasoai

    azken musuka...

         * * *

Ori bai bizitzaren

    antza samiña...!

Bizitzari musuka

    eriotz miña...!

Biotzaren kaiean

atsegiñ-ontzitxoa

    sartzen danean,

itxaropen arroa

kaiatik arratsean

    igesi doa

Zalekeri ta ametsez

    beterik doa...

Urrutira ta gabez...

    Ontzi gaxoa!

Biotzaren kaiean

    gero iskanbilla

gogoa irten danean

    atsegiñ billa...

Ta bitartean, berriz,

    egi zorrotza,

bizitzari musuka ai!,

    eriotza...

ERRENDERI, NERE JAIOTERRIARI

Errenteria, nere aurtzaro zorioneko

seaska kutun-beroa:

nere barrendik biotza igeska gaur zuregana

pozez urturik dijoa.

Pozez urturik bertsoz jantzita egan dijoa

zuri agur egitera:

pozaren pozaz bidezkaria jaioterrira

itzuli oi dan antzera.

Aspaldi ontan, osto igar baten antzera, Jaunak

Zugandik urrun narama:

baña ni zutaz aztu baño len, bere semeaz

aztuko litzake ama.

Aurra nintzala, zuri begira, oartu nitun

bertsoetako gogoak:

argatik beti, lotan zaudela, kanta oi ditut

zu zaintzen, nere bertsoak.

Umetandikan biotz-erdian irarrita antxe

daramat zure irudia,

nekin jaio ta nekin ilko dan oroigai kutun,

irudi illezkor-garbia.

Atoz, begira nigan dirdiraz dagoan zure

irudi eder-sorgiña,

ama langille beti gaztea, pitxi polita,

Oiarsoko erregiña.

Lanean ekin. Zure erraietan bizmen berriak

jarriko dizkitzu lanak,

ta zure sabel zarretik, berriz jaioko dira

seme ospetsu laztanak.

Ekin lanean. Bañan otoitzez lana igurtzita,

bidali zuzen Zerura...

Izan betiro Eliz-Amaren zaitzalle zintzo,

fededun euskaldun ura.

Arren, ez aztu, maitasun-musu baten antzera,

irarrita bekokian,

guraso zarrak utzi zizuten beren izkuntzaz

beren eriotz-aldian.

Izkuntza ori zurea da-ta, zure koroiko

pitxi bikaña dezu-ta:

zure obenez bera iltzen bada, betiko dezu

zure izen ona galduta.

Ara, an, arrizko esi-gañean ego-zabalik

zur'aingeru zaintzallea,

andik ezpata dirdiratsuaz adi-erazten

jo bear dezun bidea.

Erri maitea...! Piztu, ba, piztu zure barruan

itxaropenaren sua...

Ez ote dezu, antxen urruti ekusten zure

izar onaren kiñua...?

Aurrera. beti...! Matxin, Isasti, Zabalbide

ta Ugarten ama lerdena...

Oraindik ez da zugan agortu Tripoli eta

Orango zure kemena:

oraindik badu seme argiak egin-azteko

zure sabelak almena...

Izan, ba, laister Gipuzkoako koroi-gañeko

pitxi dirdiratsuena

UMEZURTZA

           I

Umezurtza atez-ate

    dabil eskean...

kanposantura lota

    doa gauean...!

Elurra mara-mara

    goiko mendian,

elurra mara-mara

    egun guzian.

Artzaiak artaldea

    sartu etxean,

goian txabola utzirik

    elur-tartean.

Sutondoan otoizka

    dago amona,

ezpañan pipa zarra

    duela, aitona.

Otzez dardaraz doaz

    mezara andreak

otzez dardar lanera

    doaz gazteak.

Ta umezurtza atez-ate

    dabil eskean...

Kanposantura lota

    doa gauean...!

Etxe-txoko berorik

    ez omen du nai;

kanposantuan naigo

    otzez ta ernai.

Gauero illobi baten

    gurutz-alboan,

norbaitekin izketa

    ezti-gozoan.

Gurutz orren besotan

    nai loak artu,

t'eguzkiak musuka

    bertan esnatu.

           II

—Ez dator umezurtza

    geigo eskera,

gure erritikan jun da

    nunbait bestera

Zulogillea, nun da

    eskaletxu ura?

—Mutiko umezurtza?

    jun da zerura.

An, bere amatxoren

    obi-gañean

illotzik arkitu det

    elurtartean.

Ta antxe lurperatu

    det aman obian,

berak beti egon nai

    zuan tokian...

           III

Sorbaldan atxurrakin

    errian bera

dator zulogillea

    etxe-aldera:

Kantari ta txistuka

    dator bidean,

bañan sarritan dio

    bere artean:

Mutil gaxoa...! Ez du

    elurrak il, ez:

berotasunez il da,

    maitasun-miñez.

        * * *

Errian zabaldu da

    berri gaiztoa...

Gurasoak diote:

    seme zintzoa...!

ARTZAI-NESKA

                     Argiaren 1927an sariketan saritutakoa

           I

Eguzkia badoa

mendi-tartera:

mendi goiak gorritzen

ta illuna, beera.

Dilin-dala artaldea

ibartik gora...

atzetikan artzaiak

eta artzañora...

Or datoz artzai-nausi

ta morroitxoa;

nagusia galdezka

mutillai doa:

«T'ez al dek beserri bat

bertan ikusi...?»

—«Ura bai baserria,

ziñez, nagusi.

Ibaiaren alboan

antxe be-beeran,

ura edaten dagon

ardian eran.

Ango baratz, sagardi,

baso ta lurrak...!

Ango bei eta idiak

t'eize-zakurrak...!

—«T'ez ote dek ikusi

antxe larrean

artzai-neska eder bat

ardi-tartean?

Auxe zeru artako

izar argia,

auxe neretzako dan

ezti-ontzia.

Laister nere erregiña

izango dana,

nere biotz barrengo

kutun laztana...»

Itzok entzunda ixilik

morroi zintzoa;

mara-mara dario

negar-malkoa.

Gero zotinka dio:

«Ene nausia...

itzali da ango zure

izar argia.

Neonek atzo bertan

ikusi nuan...

Artzai beltzez jantziak

bere inguruan.

Bera... zuriz jantzita

an, atarian...

Antxe illotzik, zerraldo

zuri-zurian...!

Aingeru-arpegia

eta irri-parrez...

Artzaiak inguruan

berriz, negarrez...»

           II

Baserrira ariñ-ariñ

doa nausia...

Nork itxi biotzean

daukan zauria?

Dilin-dala artaldea

ibartik gora...

atzetik illun morroi

eta artzañora...

Eguzkia sartu da

mendi-tartean;

Odei eta mendiak

odol-antzean...

EUTSI ESIARI

                     Nere adiskide Etxegaraitar Bonifazio jaunari

Nere arrizko mendi-txabola barreneraño

eldu zan zure irrintzia:

pakezko irrintzi, dei maitetsua, euskaldun-biotz

on baten oiu bizia.

Ai!, nik al banu zure dei ori nere asnasez

bertso auetan indartu,

t'odol biurtu, t'euskaldun danon biotz-barruan

garra dariola sartu...!

Euskal-semeak...! Euskerik gabe nola liteke,

noletan Euskal-erria?

Zertako degu gure basoko zugaitz-gañean

txoririk ez dun kabia?

Ez al da izkuntza geren aitonak joan baño len

eman ziguten musua,

ta aiekin beti alkartu eta lotutzen gaitun

maitasun-laztan estua?

Geren aitonak ta gure Erria maite ditugu

nolaz, ba, maite ez euskera...?

Gerok, gure eskuz ustekabean gure illobia

ai!, egiten ari gera.

Euskera ill-eta, gure izatea ta izen garbia

eroiko dira illundira;

arrizko esi-gañeko lorak, arrek lur jota,

lorak be, lur jota dira.

Euskaldun danok, alkar artuta, eutsi daiogun

esiai eroi baño len...

Euskaltzaleak...! Jun atez-ate euskaldun danoi

beren biotzak eskatzen;

ta egin dezagun danon biotzez biotz aundi bat,

euskal-biotz bat lenbailen...

Ta alare esia eroitzen bada, bere azpian

danok pozez il gaitezen.

                            Altzo, 1928

SPES UNICA

    Kalbarioko menditik bera

       jende taldea

    ixil-ixilik dijoa...

Goian negarrez lau emakume

       ta gurutzea...

bertan illotzik Jainkoa.

    Zugaitz donea, Maitasunaren

       iges-lekua,

Altsuaren garaipena...!

Zugan zintzilik illotzik dagon

       Frutu santua

bizitza da ta kemena.

    Zu bai benetan gizaldientzat

       eskutukia

Zugaitz betiro ezea...!

Samiña zera... ta biotzentzat

       zera eztia:

aula... ta indarrez betea;

illotza zera... ta animarentzat

       zera bizia,

zorion-poza ta ustea.

    Aurra nintzala, zure oñetan

       jartzen niñuan

nere amatxo santuak:

ortxe lenengoz, zure oñetan

       entzun nituan

Artzai Onaren txistuak

    Gazte nintzala, nere alboan

       griña piztiak,

orruka nituenetan,

zeuk, zeuk bakarrik eusten niñuzun,

       indar berriak

pizturik nere zañetan,

ta zeuk sendatu ekaitz ondoren

       nere zauriak

barkamen-ur eztietan.

    T'olio santuz igurtzitako

       nere eskuetan,

Zu, gaur, nere poz bakarra:

zu, gaur neretzat magal beroa,

       t'ezbearretan,

ezti-kutxa zerutarra.

    Zugaitz donea...! Sendoro sartu

       zure sustraia

nere biotz barrenean:

eriotz-arte neretzat izan

       izar alaia

bizitz-aldiko gauean:

izan, arren, Zu, nere poza ta

       nere ezti-gaia

eriotz-ordu latzetan,

ta nere azken begiratua

       eta azken naia

artu zure magalean.

                     1929ko Aste Santuan

AIZKORRIREN OÑETAN

                     Ariztimuñotar Joxe, apaiz jaun agurgarri,

                     mixio-zale jakintsu ta beroari.

                     Euskal Esnaleak 1927gko, sariketan saritutakoa

Nere bidean itxaropena lagun dedala

eldu naiz zure oñeta,

amets alaiaz nere burua, biotza, berriz,

eresi gogoz beteta.

Aspaldi ontan beso-zabalik ne'zai zeundela

badakit ziñez, Aizkorri:

bañan bideak illunak daude, eta bakarrik

ezin ninteken etorri.

Illundu dira Euskalerriko bide guziak...

ez degu goian euzkirik:

auts-bean dago biotz-su-garra, ta itxaropena

ez degu beste argirik.

Alaitu zaitez, ene biotza, t'ekin kantari

guziok lotan daudela,

ollar arroak ernai ta tente gauan erdian

ekin oi duan bezela.

Gauean gaude, ta agian iñork, iñork ez ditu

entzungo nere bertsoak...

Ez ote ditu noizpait egunak zabalduko, ba,

guganontz bere besoak?

Baña illunpean, ai!, bizitzeko jarri bagaitu

Jaun onak Euskalerrian,

entzun zuk beintzat, arren Aizkorri, t'euki gordeta

zure biotzan erdian.

Euki or beste gure asaben kondaira zarrak

dauzkatzun kutxa orretan;

t'orduan ziñez nere bertsoak biziko dira

zu bizi zeran urtetan.

Zurekin bizi...! Olerkarian biotzarentzat

au bai atsegin eztia!

Ai al baneza nere izen ilkor onekin batu

zure izen altsu-bizia!

Bañan, ai!, ezin... Laister bertso ta bertsolaria

bota dituzte il obira...

t'orduan emen izan naizenik, zenbat euskaldun,

zenbat oroituko dira...?

Bañan, aizkorri, ez du ajolik: izan zu beti

Euskalerrien zaindari,

t'euskal-odola nere zañetan bizi-artean,

ekingo dizut kantari.

Zu zera eta gure ipui zarren gordelaria,

euskal-oituren txokoa,

eta negarrez igesi doan gure Amaren

maitasun-estalpetxoa.

Zu zera atsegin poz darioten Maitagarrien

pakezko gorde-lekua;

zure basotik atera oi da txistu t'orruka

gure Basojaun altsua.

Nork daki, zuk lez, noiz eta nundik etorri ziran

onuntz Aitoren semeak?

Nork, zu bezela, Euskalerriko asele ta ipui

iñoiz idatzi gabeak?

Ortxe zeunden zu arro ta trinko, Erromatarrak

emen sartu nai zutela,

orain zauden lez, elur-koroiaz koroaturik

Euskal-Errege bezela.

Zure erraietan daude idatzirik Lekobide ta

Leloren egintza-otsak:

zuk dakizkitzu Jaun Zuriaren guda-mutillen

birau, irrintzi ta aiotsak.

Zure begiak negar samiñez ikusi zuten

Zararen dollorkeria;

t'Oñaz-Ganboen anai-arteko gorroto beltza

t'odol-ixurtze gorria...

Zure buruan daude dirdiska gure Erriaren

egun alai ta mingotzak:

argatik ainbat maite zaituzte Ama maitedun

olerkarien biotzak.

Argatik zure asnas bizkorraz pizten da emen

auts-pean dagon kemena,

ta argitu oi da biotz-illunan, ortzargi baten

euskaldun itxaropena.

Euskalerriko ortze illunean sortu baizaigu

izartxo baten dirdira...

izar-kiñuok, egun-urratze alaitsu baten

igarkizunak al dira?

Zeruan dagon zure buruak dakike, ziñez,

euskaldun etorkizuna...

Esan, Aizkorri: euskerarentzat Euskalerrian

noiz piztuko da eguna?

Egun argia...! Mendi-ostean urrun, ai!, urrun

dakusdan amets xamurra...

Artu, bai, artu jaio baño len, biotz-biotzez

gaur damatzudan agurra.

Ai!, baña noizpait beren semeak ilko balute

Euskera beren etxean,

lotsaren lotsaz sartu, Aizkorri, sartu betiko

zure burua lurpean...

Euskal-mendiak...! Ez, ez egon zutik Ama il duten

erri gaiztoen aurrean...

                            Altzo

ANTZEKIA

Nere biotz-barruan, baratzatxo bat daukat,

       zitori bat bertan:

zitori au nik beste lore ederreneak baño

       maitego benetan.

Arrosa zuri-gorri jaioberriak ere

       badauzkat baratzan:

ementxe lore-ezarik ez degu izango, noski,

       datorren Maiatzan.

Jaunak bekigu garaiz, orain-arte bezela,

       euri t'eguzkia,

guzien zoragarri, ziñetan izan dedin,

       nere zitoria.

Usotegi bat ere, aspalditik badaukat

       nere baratzean:

bertan Uso zuri bat, beste usorik ez det nai,

       nere biotzean.

Uso onentzako nai det, usotegi osoa,

       baratza guzia,

t'onentzako bakarrik, ainbeste maite dedan

       nere zitoria.

Ez zaite, ai!, bertandik iñoiz, iñoiz aldendu,

       ene Uso maitea:

gaurtik beti izan zaitez, Zu bakarrik bertako

       Jaun eta Jabea

Usoa uxatu nairik, baratza-alboan dabil

       gau t'egun etsaia:

ez daki berak nunbait, aingeru bat detela

       nere baratzaia.

Ene baratzai ona! Eskutatik ez utzi

       ezpata zorrotza;

zitoria ta Usoa galdu baño, naigo det,

       naigo eriotza

NERE AURTXOA

           I

Seaskatxo polit bat

badet nere etxean,

ta Aurtxo Jesus eder bat

seaska gañean.

Beti Zerurontz beira

ditu begitxoak,

goruntz jasota beti

bere besotxoak.

Pozezko irripartxo bat

beti ezpañetan;

bere ointxo zuriak

beti jolasetan.

Oñetan muiñ-eginda

jun oi naiz etxetik:

muiñ berogoik ez da irten

nere biotzetik.

Etxera bezin laister,

seaskara noa:

ta Aurtxoantzat lenengo

nere muiñ beroa.

Betzat oerakoan

muiñ azkenekoa,

jeiki orduko, berriz

betzat lenengoa...

           II

Atzo negarrez arkitu nuan

bere seaskan Aurtxoa...

Negar-sotinga egon zitzaidan

egun osoan gaxoa.

Zer dezu, Jesus, nion negarrez,

nork egin dizu pupua...?

Ez egin negar... Esan, ai!, arren,

zerk zauzkan naigabetua...

Bagi maitetsuz begira niñun,

t'erantzun zidan negarrez:

«Nere Mexico kendu didate

nere albotik indarrez...

Berriz nerekin ikusi arte,

noletan egon ni parrez...

Otoitz, Kristauak, otoitz ta negar...

Otoitz, danok biotz-garrez...!»

                            Altzon, 1927gko Eguerrietan

ATOZKIT, JESUS

Maitasun eskean, eskale antzera,

gau t'egunez dabil atetik-atera

       Jesus maitalea,

       maitasun-zalea,

       gure zoriona

besterik nai ez dun, gure Aita Ona.

Neonek neguko arrats otz batean

leiotik ikusi nuan ate-ertzean.

       Bere ille guzia

       elurrez josia...

       Dardaizka, baña zai

atea irikiko noiz ote zan ernai.

Ikusi ziñudan. Ama-zai gosiak,

egon oi diran lez kabian txoriak!

       Ikusi ziñudan!

       Geroztik zer dedan

       ez dakit, maitea,

beti zai noiz joko dezuan atea...

Eta iriki nion: au nere zoruna!

ta orduan jun zan etxetik illuna,

       ta antxe su-alboan

       itz-egin ondoan

       laztandu niñuan

eta lo artu nun Beraren kolkuan.

Ura lo eztia! Ura bai arratsa!

Lur-atsegiñak, ai!, diraden lokatza!

       Ura maitasuna!

       Ura bai zoruna!

       Biotzean miña

gero uzten ez dun zorun ta atsegiña.

Atozkit berriro, atozkit, Maitea!

Oroitu nitzaz ta jo nere atea.

       Geroztik leioan

       nago Zure usmoan

       an datorzenetan

Zure iduria noiz ikusiko detan.

Atoz, emaidazu orduko ardoa,

ogi eztitsua ta musu beroa;

       Berriz besarkatu,

       Zurekin ni batu,

       lorea bezela

ai!, lekaro onetan ilko naiz bestela.

Atozkit, ba, urtu da bideko elurra

ta etxean bada naiko jan t'egurra:

       piztiak jun dira

       igesi mendira:

       baratzan ostera

jaio dira lorak igazko antzera.

Atozkit...! Atozkit...! Bestela Zu billa

jungo naiz eskuan artuta makilla

       basotik-basora

       ta ibar-betik gora

       artzaia bezela,

ezin niteke-ta bizi, Jauna, onela.

Atoz! Geigo ez det naiko beko loia

baizik izan zure jopu ta morroia

       ta saririk gabe

       izan Zu ne'Jabe.

       Morrontza zoruna

azkatasun oro ematen dezuna!

Eguna Zu gabe netzat da illundia,

Zu zera-ta nere begien argia.

       Atozkit, maitea,

       Jo nere atea,

       Lorea bezela

Lekaro onetan ilko naiz bestela.

ARALAR

                     Euskal-Esnaleak 1927gko, sariketan 1. sariz saritutakoa

                     Naparroako «Euskeraren adiskideak» deritzaion bazkunari

Bizitz-bideko autsez t'odolez josirik dator

olerkaria zugana:

artu, ba, pozez, biotz-negarrez, ai!, bustitako

bere muñ eta laztana.

Negarrez zaude... Biotz-muñean nabaitu dizut

oñazearen eztena,

ta ara, banator, zurekin negar egin naiean

Euskal-Erritik barrena.

Ai! Zaude ixilik... Badakit-eta zergatik negar

dagiten zure begiak;

gure mendien espak aditzen, umetandikan

badaki olerkariak.

Badakit nik noiz agur-dagitzun pozez urturik

zuri Ernio altsuak,

ta noiz negarrez biok zaudezten laño beltz-pean

lotsaz sartuta buruak.

Bai, zaude ixilik... Nik euskaldunei esango diet

zure naigabe zorrotza,

t'orduan noski euskaldun onak adituko du

zure deadar mingotza

Euskal semeak...! Entzun gaur arren, entzun ta aditu

arretaz nere bertsoak...!

Gure Aralar negarrez dago... ta aingeru Migel

lotsaz bildurik egoak...!

Zenbat oroipen alai eta illun piztu oi diran

emen, biotz-barrenean...!

Euskal-Erriko Edesti dana bizirik dago

oraindik zure gañean...

Oraindik ere dirdist-dagite belar-gañean

Goñiren malko gartsuak;

oraindik ere entzun oi dira guda-mutillen

irrintzi ta asnas-estuak...

Ta... nor ote da erritik-erri, basotik-baso

Aralar-mendi-burura,

bide osoan negar ta negar antxe datorren

atso agurgarri ura.

Alarguna lez beltzez jantzia, makil sendoa

bere esku dardaritsuan...

Doi-doiez dabil... bañe almen-garra, sutegian lez,

pizturik dauka barruan.

Bere aurretik, otso-antzeko Baso-jaun beltza

bide osoan alaka...

Bere alboan, elur antzeko ega luzedun

Maitagarriak egaka.

Erregiña da... Bañan ez dauka koroi ederrik

bere buruan gaxoak...

Bazeukan, baña... Kendu diote, ta iñork bestek ez,

ai!, bere seme gaiztoak...!

Oraindik ere bere semeok, beren erritik

bota nai dute gaxoa...

Ta aien igesi, bere jauregi danak utzita,

mendi-goieta dijoa.

Auzpez Migelen aurrean dago goruntz jasoaz

negarrez bere begiak...

Geroztik daude, Migel naigabez, negarrez berriz

Euskal-Erriko mendiak.

«Ama Euskera, ene kutuna, —dio Migelek—

txukatu zure negarra...

Zoaz errira, t'euskaldun onak adituko du

gaurko nere deadarra.

Zoaz errira... Jaunak biotzez maite zaitu-ta,

maite du-ta zure Erria:

berriro zoaz semeengana, ni izango naiz-ta

gaurtik zure Zaindaria».

                         * * *

Agur eta agur Naparroako anai maiteak:

zuentzat nere txaloak;

Aurrera... ekin, anaiak batzen ta Ama onari

txukatzen negar-malkoak.

Erririk-erri anai guziok batu t'eraman

Euskeraren magalera.

Ez utzi Ama maitasun billa aterik-ate,

eskale batean antzera.

Euskal semeak...! Guziok batu, t'eutsi Euskerai

gaxoa il baño lenago.

Jainkoak nai du...! Ta Aingeru Migel ezpatarekin

gure bazterrean dago.

NERE LAGUN-ZAR BATERI

Nitzaz osoro aztuta zaude...!

       Badakit benetan:

ez dit ajolik, t'ez nau orrexek

       arritzen, ziñetan.

Aurtzarotikan izango giñan

       aizkide kutunak;

gazte giñala lotu ginduan

       alkar-maitasunak...

Ta uskeri batez, lagun-zar, orain

       gizonak gerala,

nigandik zure biotza aldendu

       umeak bezala...!

Ai!, maitatzeko, alkar ezautu

       bear da lenago:

Erleak, lorak ezautu-ezik,

       eztirik ez dago.

Ez dezu nunbait, ezutu nere

       barruan dagona...

Agun, lagun-zar...! Nigandik urrun,

       izan zoriona.

Ateetan daukat beste lagun bat,

       benetan laguna,

munduan norbait kutunik bada,

       Bera, bai kutuna...!

Indartuko nau goizero Bere

       Aragi t'Odolaz,

t'ez gaur, ez bihar, iñoiz aztuko

       nitzaz ez da iñolaz.

Baña nigana berriz bazatoz

       maitasun eskean...

beso-zabalik emen naukazu

       Jesusen aurrean.

Gorrotorikan ez da jaiotzen

       apaiz-biotzean

GUSTAVO ADOLFO BACQUERRI

                     Bere «Rimas» liburua irakurri ondoren

Eguzkiraño ega-eiteko ega zendoaz

etorri ziñan lurrera,

mendi-buruko arkaitz-gañean kabia daukan

arranoaren antzera.

Bañan, ai!, goian egan-ein baño, naigo izan zendun

lorez-lore ementxe beran,

loretegian loretik-lore an-or dabillen

mitxirrika baten eran.

Argatik zure bertsoak, Becquer, mitxirrikaren

egoen antzeko dira:

polit-ariñak, bañan, ai!, autsa, mitxirrikaren

ego-autsaren dirdira.

Bañan ez dute zure bertsoak biotza usteltzen

Campoamoren antzera:

zure bertsoak, loreak dira, ta arenak, berriz,

lore-tarteko sugera.

Zoritxarraren beazun-miña edan zenduan

maitasunaren besotan:

ta zure miña, zure negarrak, biotz osoa

irauli zendun bertsotan.

Ta zure egoak, ego ariñak, erre zenitun

maitasunaren garretan,

t'egan-eiteko kemenik ezta, erori ziñan

bideko lokatz tartetan.

Antxen negarrez egin zenitun oraindik ere

negarrez dauden bertsoak:

argatik ainbat atsegin zaizkit, ta irakurtzean

ixurtzen ditut malkoak.

Bide zuzena galduta askotan ibilli ziñan

zorionaren usmoan,

bañan ez zendun zorionaren asnas gozorik

nabaitu zure ondoan...

Goiko Jaun onak orain eukiko al-zaitu, Becquer,

zorionaren kolkoan...!

GUDA-ONDOREN

Atozkit, semetxu, atoz amatxoren

              magalera,

nere zoriona, nere poz-eztia

              zu bai-zera.

Aizea txistuka; leioak astintzen

              kazkabarra;

otz ene biotza... etxean izanik

              su ta garra.

Elur ta illunpeak estali du ibarra

              ta mendia:

nere biotza, elurretan dagon

              illobia.

Orren gau illuna! Nere biotz-gauen

              irudia!

Egunik ez netzat... Gudan il zan nere

              eguzkia!

Guda! Ez dakizu, ene seme, zer dan

              gudatea.

Ez dakizu zer dan aitatxorik gabe

              gelditzea.

Argatik dagizu par ta poz-irrintzi

              jolasean:

ezautuko dezu, gaxo orrek, nagarrez

              asitzean

Jolas, irrintzi, par, seme, egikezu, ba,

              bitartean:

egizuke orain zure amatxoren

              magalean.

Jolasok agian senda lezateke

              nere miña.

Atoz, egizu par, irrintzi ta jolas

              ba, sorgiña.

Atoz, nere arrats illunetako izar

              pozgarria:

poztutzeko aski det zure begien

              dirdaria.

Atoz, maite ori, estutu nazazu

              zure eskuaz,

piztu iya itzali dan nere gar au zure

              biotz-suaz.

Zugandik bizitza, ai!, iges dijoakit

              beraganuntz,

egoak azita, txoriak dagin lez,

              dagi goruntz.

Seme, zuk lotuta eutsiko dioza

              bai, lurrean;

ta agian kabia egingo du zure

              biotzean.

Bera jun ezkeroz zu alargunaren

              poz ta alaia,

maite, zu bakarrik, nire naigabeen

              ezti-gaia.

Atoz, ba, atoz, maite... Onela... Orain pa

              amatxori...

Sutan burnia lez, jarri zait biotza

              gori-gori.

Au nere zoruna! Eguzkia agertu

              ozkarbian.

Bañan, ai!, ez da urtu oraindik elurra

              illobian.

Bañan urtuko da: zure begi oien

              argi-izpiak

laister beren beroz ernazi ere bai

              an liliak.

Guzia orduan izango da, seme,

              poz ta alaia.

Gau illunarik ez, eta udaberriko

              lere-usaia.

Bañan, ene maite, zergatik dagizu

              orain negar...?

Amatxokin zaude... Ez negarrik egin...

              Egizu par.

Baña aurtxo gaxoak negar amatxoren

              magalean.

Ta negarrez loak artu zuan bere

              egal-pean.

Ta lurrera eldu zanean uda alai

              ta gozoa,

kabia utsik zegon... eta umezurtza zan

              aur gaxoa.

                            Comillas (Santander)

BIOZKADAK

Loretegian sartu nintzan bein

udaberri-goiz batean,

ta arrosa gorri mardul-mardul bat

zegoan lore tartean...

Intza-tantozko koroi ederra,

dirdizka buru-gañean...

Arro ta tente, zoragarria,

erregin baten antzean.

Erregin baten antzean zegon

arrosa mardul arroa,

nere beatzez ebaki nuan

ta il zan negarrez gaxoa.

Usaitu nuan asetu arte

bere usaiaren gozoa,

ta zubi-goitik ibai-gañera

bota nuan loretxoa.

             * * *

Etxe-aldera pozez nijoan

       bitartean,

odol-iturri bero bat neukan

       beatzean...

Orra, or bizitz-lorategiko

       baratzean

gerta oi dana, poz-atsegiñen

       ondorean;

oñaze-iturri ta arantz zorrotzak

       biotzean.

GUDATEAN

ALARGUNAREN NEGARRAK

Guda dala-ta besoetatik

kendu didate semea:

kendu didate, baña noiz berriz

ikusko ote det maitea?

Gudarontz asko joan oi dira

ta gutxi andik etorri:

guda-ekaitzak bota, ai!, oi ditu

uda-azkenak ainbat orri.

Pozarik ez da nere etxe ontan,

alaiak iges-egin du:

emengo esku zana aldendurik

gaxook zer dagikegu?

Lengo basetxe zuri alaia

beztu ta txartu da, ziñez:

negar-dagila dirudi, bera

ez datorrela-ta miñez.

Or dabil motel-motel zakurra

gure baserri inguruan:

goseak berriz ia jan ditu

abereak ikulluan.

Sasi ta larrez josirik daude

landa, zelai ta baratza:

nun-nai dakuste nere begiak

nere min beltzaren atza.

Udaberriko lore t'euzkiak

ezin poztu ne'biotza.

Semea il bazait, nere esti-gaia

izango da eriotza.

Nun ote zaude, maite...? Agian

lotan elurran gañean...

Zure amari agian deika

zauri ta illotzen artean...

Agian... ene, ai!, utzi dezu

betiko ludi gaiztoa...

Oroipen txarroi, nigandik iges,

ez mindu nere gogoa.

Laister bukatuko omen da guda...

laister badatorkit, beraz:

laister orduan poztuko nazu

zure abesti minberaz:

Berriro zure begi-argiak

argituko dit gogoa

Zuk dakarkezu kabi ontara

berriro ogi ta beroa.

Mirentxu beti zure galdezka

etxean daukat negarrez:

argizaia lez urtzen ari da

gaxoa maitasun-garrez.

Ots-dagizute landa-zelaiak,

ots-deadarka abereak:

alarguna lez beltzez jantzita,

ots-dagizu basetxeak.

             * * *

Egia da, bai, bere berririk

ez dedala aspalditxoan...

Baña lanaren lanaz betarik

etzun izango oraingoan.

Seme gudari gaxo laztanoi,

nun, nola ote zauzkate...

Gudaka gaitzak egun abetan

izan dirala dasate...

Mirotz zitalak nere kabitik

ostutako umetxoa,

edan ote du zure odola,

nun ote zauzka, gaxoa?

Gau t'egun nere biotzan dakart

kezka latz aben ekaitza;

biotz gaxo au jo ta zatitzen

itsasoak lez, arkaitza.

Kupitu, arren, nitzaz, Jaun Ona,

beira nere miñ zorrotza...

Kupiru nitzaz, bestela atera

nere barrendik biotza...

LORETI

Lokatz zikiñez josirik zegon bidetik

zikindu gabe nai zun igaro Loretik.

Lokatz-gañean an-or arriak ba dira,

«noan pilliki lokatz ta arriai begira»

esan, ta arturik bere eskuetan makilla,

abiatu zan zoriontasunan billa.

Amets gezurra... Zeru bidea, ai!, utzita

noruntz dijoa zerutar uso pollita...!

Egak izan-ta, zergatik egan ez egin?

Lokatz bide au, noletan zaio atsegin?

Ator gugana... entzuten nun bide ertzetik...

Ator...! zioten bideko lokatz tartetik.

Erantzun gabe, alde egin nuan mendira,

ta antxe egon nintzan pozez Zerurontz begira;

An ere laister jakin genduan berria:

«Etxean dago Loreti loiez josia».

Ara menditik orduan nere biotzak

zuzendu zizkan itz ezti baña zorrotzak:

              Agur, ene illobatxo

              Loreti maite;

              ziñez zoriontsua

              beti izan zaite

              Zorionik —diozu—

              emen ez dago:

              ez unan, ai!, esaten

              ori lenago.

              Zorionik ez zegon

              lokatz-bidean.

              Badakin nun zegonan?

              An, gurutzean.

              Jaunak agertu zigun

              bide orretan,

              ez munduak uste dun

              atsegiñetan.

              Ire burua ukatu

              ta gurutza artu,

              Jesusekin piztu,

              ta Zeruan sartu.

              Zoriontsu izan nai den?

              Orra bidea:

              beste biderik ez den,

              ene maitea.

              Egizko zoriona

              an, Goiko ura...

              Ene illobatxu ona,

              ene Loreti,

              gaurtik Zerura

              begira beti

ILLETA-ERESIA

                     Euskal-Esnaleak 1926gko. sariketan saritutakoa

Ia negarrez igotzen nintzan

       kanposantura lenago:

orain billera txoroak baño,

       kanposantura naiago.

Bakardadea orain naiago

       dantza ta iskanbilla baño:

argatik pozez arratsaldero

       noa kanpusanturaño.

Badakit orain nola ari illekin

       ixil-ixilik izketan:

orra zergatik gizonagoa

       len baño naizen benetan.

Adiskideak...! Ez egin negar

       iltzen naizen egunean:

zergatik negar, gau gaitza jun-da

       euzkia piztu danean?

Biotzez ta aoz otoitz beroak

       egan bidali Zerura...

T'esan: Gaur il da Euskal-Erriko

       olerkari gaxo ura.

Adiskideak...! ez egin negar

       nere illobi bazterrean;

exeri t'egon ixil-ixilik

       nekin izketa luzean.

Arrizko gurutz aundi bat baizik

       ez nere gañean jarri;

eta lorerik zeren eskutan

       aruntz netzat ez ekarri.

Bañan, ez kendu gurutz-alboan

       jaioko dan untz-orria,

ta ez uxatu gurutz-gañean

       kantari dagon txoria...

                 * * *

       Nere illobiko gurutz

              arrizkoa

       esnatu arte zaindu

              nere loa.

                            Salinillas de Buradón (Araba)

IZIARTXORI

Uso polita, euskal-mendiko

       usotxo zuri-garbia...

Noletan, ai!, or mirotz-artean

       jarri zenduan kabia?

Negarrez zaude...! Ez or arkitu

       uste zendun zorionik?

Mirotzak ez du usoarentzat

       maitasun-laztan gozorik.

Autsi lenbaitlen kezkaz t'oñazez

       lotzen zaituzten kateak;

utzi betiko zorigaiztoan

       artu zenitun bideak.

Atoz, mirotzak lotan daudela,

       atoz, laixterka mendira,

oraindik ere beroa dagon

       zure baserri-kabira.

Iturritxoan antxe dauzkatzu

       zure zai beste usoak,

zuzen zerurontz egan-eiteko

       zabal-zabalik egoak.

AMATXO BATI

Amatxo batek ikusten badu bere alaba

       kale-kalean mutillen batei elduta,

marrubiaren gorriz musua gorritzen zaio

ber'alabaren lizunkeriz arrituta.

Bañan musika jotzen danean ikusten badu

       bere alaba mutil batekin lotuta,

amari bere biotz xamurra beratzen zaio

       atsegiñezko pozaren pozaz urtuta.

Irakurlea, edo amatxok bururik ez du,

       edo ni nago arrunt benetan eroa:

bizkar-gañean burua dezun irakurlea,

       askatu zazu zeorrek korapilloa.

AINGERUTXOAK

—Esan, amatxo, zer da aingerua?

    Nun daude aingerutxoak...?

galdetzen dio alargunari

    besotan daukan aurtxoak.

Malko gozoaz estali dira

    amaren begi urdiñak,

bere biotzan esnatu dira

    oroipen maite-samiñak.

Besarkatzen du bere aurtxoa

    estu-estu biotzean,

t'erantzun dio musu bero bat

    luzaro eman ostean.

—Aingerutxoa zer dan, diozu?

    Enetxu, ori galdera!

Aingerutxoa, ene kutuna,

    aingerutxoa... zu zera.

UDABERRIA

Negu-lozorrotik

esnatu da lurra:

mendi egaletan

urtu da elurra.

Jolasean dabiltz

bildotsak soroan:

asi da kukua

kantari basoan.

Otza badijoa

etxetik igesi:

piztu dira udare,

sagar ta gerezi.

Beste lurraldetik

eldu da txoria:

lorez eta abestiz

josi da mendia.

Lanean soroan

kantari gazteak:

eguzkitan alai

amona-agureak.

Baserri aurrean

jolas dagi aurrak

pozez zaunga dagi

alboan zakurrak.

Bizitzak musuka

piztu du lur illa:

Maitaleak, poztu...!

eldu da Orrilla.

Udaberria, udaberria,

ama emakoi kutuna!

Ixuri gugan zure bularren

esne sendakor leguna.

Mendi-gañetik ikusi zaitut

etortzen gure artera,

usai gozozko janzki zuriaz,

erregiñ baten antzera.

Zelaitik-zelai ibilli zera

loraz jositzen zelaia,

ta ibar ta mendi, nun-nai zabaltzen

zure janzkien usaia.

Zure etorrera nabaitu dute

seaskatxotan aurtxoak,

ta sutondoan otzez dardaraz

zeuden agure ta atsoak.

Agur eta agur, udaberria,

ongi etorri gugana:

ez, arren, guri ukatu gaurtik

zure musu ta laztana.

Ixuri gugan zure erraietan

dakartzun emaitz bizia;

izan zu gure sukaldetako

zorionezko euzkia.

Izan aurtxoen zoragarria,

agureentzat, bizitza,

gazteentzako, maitasunezko

illargiaren dirditsa.

Zure besarkaz berotu, arren,

gure Erriaren biotza:

urtu, oraindik bular gañean

ai!, daukan neguko izotza.

                            Altzon 1928gko, udaberrian

ESKALEA

                     Apaiz egin nintzan egunean

Eskale bat nintzan ni aspaldi batean:

aterik-ate ibilli oi nintzan eskean,

eguzkiaren suaz kiskalduta udaran,

negu gorrian otzez dardaraz ganbaran.

Ilbeltzako gau baten, elurra ari zela,

basoan galdu nintzan bildots bat bezela.

Ezurretaño sartzen zitzaidan izotza,

aragian oi dan lez ezpata zorrotza.

Illun-illun guzia, zuri-zuri lurra

ta urruti baserrian zaungaka zakurra;

ikara biotzean, aragian otza,

gora ta bera egan antxen eriotza.

Nolaz andik uxatu gau-txori beltz ura?

Biotzak esan zidan: Begira zerura.

Nere begiak aruntz zuzendu nituan

ta auspez elur-gañean otoitz-egin nuan.

Ta antxe il-zorian otzez otoizka negola

ikusi nuan artzai-arrizko txabola:

txoriak kabian lez sarturik barruan,

loak bere altzoan bela artu niñuan.

Ametsetan igaro nuan gau osoa;

gaur artako ametsa bai amets gozoa!

Larre eder bat nekusan mendi-egal-pean

eta artalde ugaria or-emen larrean.

Nun nai artzai-txabolak goian eta beran,

arkume jaioberri zuritxoen eran,

Udaran goiz-aldean guziok larrera

bazkal-ondoan, berriz, basoko itzalpera.

T'etzanda lo-kuluxka egin ondorean

dilin-dala aterperontz illunabarrean.

Beti txabola-aurrean artzañorak ernai,

otsoarekin nunbait burrukan egin nai.

Amatxok maite duan lez bere semea

artzaiok maite dute beren artaldea.

Mendian galtzen bada bildots ala ardia,

aren billa an da laister artzai-nagusia;

ta an dabil mendiz-mendi arkitu artean

ta arkiturik musuka dakar bizkarrean.

Orduan jai dagite mendian artzaiak

t'entzun oi dira an txistu ta abesti alaiak;

besotan dabilkite laztanka gaxoa,

jaten damaiotela esne ta taloa.

Aien maitasun onek txoratu niñuan

ta aiekin bizitzea erabaki nuan.

Artzai-nagusiari nagar-neriola

eskatu nion antxe neretzat txabola,

baneukala-ta nere biotzean garra

t'otsoa birrintzeko besotan indarra.

Nagusia au entzunda poz-poztu zan ziñez

t'erantzun zidan artzai danoi ots-egiñez:

Badegu gaurtik beste lagun bat, mutillak,

agur-dagiogun, ba, jasoaz makillak!

Gero kendu nituan eskale janzkiak

ta jantzi nitun artzai-soñeko garbiak;

belaxe beste artzai-mutillen ondoan

asi nintzan poz-pozik nere artzaingoan.

Emen, ai!, bukatu zan ner'amets gozoa

t'elur-tartean esna nintzan gixajoa.

Orduantxe eguzkia piztu zan mendian

ta itzaltzen asi ziran izarrak ortzean.

Geroztik, urte asko, Jauna, igaro dira

ta itzali etzait Zure begien dirdira.

Gaur ziñez egin nazu Zuk artzai-mutilla,

t'eman didazu Zure artzaien makilla,

jantzi didazu artzai-soñeko txukuna

biotzean piztuaz artzai-maitasuna.

Baña, ai!, etorriko da belaxe negua

ta il lezake elurrak gaur piztu dezun sua.

Jauna, Zure asnasez jarri su-garretan

beti su ori nere biotz ta zañetan,

elur-tartean galdu dan arkumetxoa

bizkortu dedin nere kolkoan gaxoa:

Zuk lez maite dezadan nere artaldea,

artzai on bat egizu lengo eskalea

MATER DOLOROSA

Ama biotz-kementsu

naigabetsua

zutik, negarrez dago

gurutz-alboan...

Etsaiak deadarka

bere ondoan...

Illun ta ikaraz dar-dar

dago mundua.

Illunpean sartu da

lotsez euzkia,

negarrez daude izarrak

goiko illunpetan,

odei-pean negarrez

dago illargia,

ta aingeruak negarrez

Zeru goietan.

Zerutik-bera jetxi,

aingerutxoak,

ta urrezko ontzirik eder-

ederrenetan,

bildu gure Amaren

negar-malkoak,

muiñ-egin, eta jaso

Zeru-kutxetan.

Andre biotz-kementsu,

Ama samiña,

itxaso antzekoa

da zure miña:

zazpi ezpata zorrotz

biotz-muñean,

ta alare, zutik zaude

gurutz-aurrean.

Semeari geiago,

ai!, ez begira:

bere begi ederrak

itzali dira:

ez, ai!, bere kolkoan

jarri burua,

itzali da-ta bere

barrengo sua.

Ez, ai!, bere ezpañetan

jarri zureak,

zimeldurik dauzka-ta

ezpaiñ-loreak:

ez laztandu geiago

gorputz-illotza,

geitu ez dedin zure

miñ latz-zorrotza.

Neri begira orain,

Ama maitea,

ni bai naiz orain, Ama,

zure semea.

Nere kolkoan jarri

zure burua,

piztu dedin nerean

maitasun-sua.

Zure ezpañak ezarri

nere ezpañetan,

gurutzea maitatu

dezan benetan:

Ama, laztandu nere

korputz ergela

beti maite zaitzan

nik Ama bezela.

                     Altzon 1929gko, Aste santuan

GAZTE ASKORENTZAT

Askok, ai!, askok esan oi dute:

       Gazte geran bitartean

egan-dagigun, mitxirrikak lez,

       atsegin-lore-tartean,

ta zartzaroan, joango gera

       negarrez Jaunarengana,

ta azken orduan emango digu

       bere pakezko laztana.

Bañan, ai!, asko deabruaren

       musua artuta il oi dira

ta berarekin besarkatuta

       betiko sartu illundira.

JAUN-ARTU-AURREAN

Negar ta negar daukat

biotza barruan:

Zerurontz igo nai ta

egan ezin juan.

Bañan, ene biotza,

negarrez noletan?

Ez al dago or, ba, Jesus,

maitasun-garretan?

Or dago Jainkoaren

maitasun-su-garra:

ortxe, Jaun altsuaren

esku eta indarra.

Zoaz, ta jan Indarra,

Maitetasuna jan:

gero... ekin Zerurontz

ekin pozez egan.

ASISTAR PRANTZISKO AITARI

                     Abesti batentzako itzak

Aintza ta gorapena

Prantzisko Aitari!

Aintza, Kriston irudi

bizi-gartsuari,

gurutzean Kristokin

gurutzetuari...!

Zuregana gatoz gaur

Aita biotz-bera,

otzez dardaraz dauden

usoen antzera,

elurretan bai dago

mundu-zabalera,

zure biotz gartsuan

kabia jartzera.

Il-zorian, ai!, otzez

zegoan mundua:

bañan eman zenion

laztan bat estua,

eta piztu zenion

biotzean sua...

Piztu, ai!, gugan ere

maitasun gartsua!

Kristokin gurutzean

egiz ziñan batu:

argatik illezkorra

Prantzisko, zera zu,

ta zure izen-dirdira

ez liteke itzaldu..

Aita! euskal-errian

bizi ta garaitu.

ALAI TA PAKEAN

Otsabioren egalean,

Eliz-Nagusi baztarrean,

muñotxo baten gain-gañean,

baserri aundi-zar batean...

bizi naiz alai ta pakean.

Zakur zintzo bat ate ertzean,

zelai pollitak ner'aurrean,

baso itzaltsuak bazterrean

t'oitura zarren babesean

bizi naiz alai ta pakean.

Euskera beti ezpañean,

osasun ona gorputzean,

zer jana beti sukaldean

ta maitasuna biotzean

bizi naiz alai ta pakean.

Bizi bitez or kale-etxean

beren kutixi txar naiean

iskalbilla ta ots-artean

jauntxo-nausien bildurrean:

nai emen, muño-gain-gañean,

Eliz-Nagusi bazterrean,

jaun ta artzai nere artaldean...

bizi naiz alai ta pakean.